Musicologie van de Keltische en naburige stijlen
[Teksten]

[Auteur: Ben Dijkhuis][Laatste update: 03-01-2018][Hoofdstuk: Vocale vormen, genres, stijlen en technieken: Deel 3: Bretagne]

Penn-hérez Kéroulaz
(l'Héritière de Keroulaz)(De erfgename van Keroulaz)


(Versie: Barzaz-Breiz; 1839; tome II; Delloye, Paris; p. 51-68)
De latere versies (1846, 1867) geven meerdere spellingcorrecties en veranderingen van zinsinhoud. De laatste zijn in de onderstaande tekst, cursief aangegeven.
(Barzaz-Breiz; heruitgave 1867; 2003; Editions du Layeur, Paris; p. 323-328)

Dit lied handelt over de geschiedenis van Marie de Keroulaz, de enige dochter van François de Keroulaz (Keroulaz, Léon) en Catherine de Lannuzouarn. De lied verhaalt de belevingen die zijn gebaseerd op die van Azénor de Kerkroadez uit de 14e eeuw. Marie de Keroulaz werd in 1565, door haar moeder uitgehuwelijkt aan François du Chastel, markies van Mesle. Haar voorkeur ging echter uit naar twee heren uit de streek, Kerthomaz en Salaün. Marie stierf, zonder nageslacht, van verdriet. Zowel haar moeder Catherine, vanwege haar spijt van de uithuwelijking, als Marie's geliefde Kethomaz, brachten de rest van hun leven door in het klooster. De geschiedenis van Bretagne heeft de markies van Mesle, die te boek stond als schuinmarcheerder, geen goede naam opgeleverd. Het lied is door Villemarqé toegeschreven aan een zekere Marie de Blois. De versie uit de Barzaz-Breiz is opgetekend aan de hand van de gezongen versie van een boerin uit Nizon (Finistère). De Franse vertaling is van Villemarqué, versie 1839.

Penn-hérez Kéroulaz

(Ies Léon)

Ar benn-hérez a Géroulaz
Né dévoa gréat nétra biskoaz, (E devoa eunn diduel vraz)
Német c'hoari diouz ann dizez, (Enn eur c'hoari diouzh an dizez)
Gant bugalé an aotrounez.

'Vid er bloaz-ma né deuz ket gret, (Evid ar bloaz n'he deus ket gret)
Rag hé danvez na aotré ket;
Emzivadez ez a-berzh hé dad;
Grad-vad hé gérent a vé mad.

-Va holl gérent a du va zad
N'o deus biskoazh karet va mad;
Né c'hoantaet va maro,
'Vit cahout war-léac'h va mado.- (Da gaout war-lerc'h va mado)

I
(In latere versie aangeduid met II enzovoort.)

-Ar benn-hérez a Géroulaz
He deuz hirio plijadur braz,
O tougen eur zaé satin gwenn,
Ha boukédou aour war hé fenn.

Né d-éo ket botou lasénet
Boaz ar benn-hérez da gahouet;
Boteier sei ha lerou glaz;
Boaz eur benn-hérez Kéroulaz.-

Evelzé a gomzed er zal,
Pa zeué'r benn-héréz er bal;
Rag markiz Melz oa erruet,
Gant hé vamm hag heul braz-meurbet.

-Mé garjé béza goulmik glaz,
War ann doen a Géroulaz
Evit klévet ar gomplidi,
Etré hé vamm ha va hini.

Mé a gren gant pez a wélann;
Né ket heb sonj int deut aman,
Euz a Gerné, pa zo enn ti,
Eur benn-hérez da zimezi.

Gand hé mad hag hé hanv brudet
Ar markiz z´e d'in na het ket
Hogen Kerthomaz pellik zo
A garan, a girinn ato.-

Gwévet oa ivez Kerthomaz, (Nec'het oa ivez Kerdomaz)
Gand ann dud dud da Géroulaz,
Rag hé garé ar benn-hérez, (Karout eure ar benn-hérez)
Hag a lavaré aliez:

-Mé garjé béza estik-noz,
Er jardin war eur bodik roz,
Pa zeufé da zastum bleuniaou,
Ni emwelfé éno hon daou.

Mé garjé béza krak-oad
War al lenn a walc'h hé dilad,
Evit glibia va zaou-lagad, (daou-lagad)
Gand ann dour a ver war ann prad.- (Gand ann dour a c'hlib he daou-droad)

II

Na Zalaun a tigouézaz (zigouezas)
Da zadorn-noz, da Géroulaz, (Da zadorn-noz e Keroulas)
War e varc'hik du d'ar maner,
Vel ma oa boezet da ober

Wann ann nor borz en deuz skoet (War ann nor borz pa neuz skoet)
Ar benn-hérez deuz digoret; (neuz digoret)
Ar benn-hérez oa tont é méaz (o tont er-meaz)
O rei eunn tamm boued d'eur paour kéaz.

-Penn-hérézik, d'in lévéret,
Péleac'h é-ho ho tuchentiled? (tudjentiled)
- Et int da gas ar chas d'ann dour
Zalaun ké fest d'ho sikour. (Salaun, ké prim d'ho sikour)

- Né déo ket evit doura chas
Ez ounn deuet da Géroulaz,
Némed evit ober al léz,
Ra viot furoc'h, penn-hérez. -

III

Ar benn-hérez a lavaré
D'hé mamm itroun, enn dévez-zé:
-Aboé m'em' ar markiz ama, (Aboé mar ar markiz ama)
Lakaz va c'haloun da ranna. (Va c'haloun zo deut da ranna)

Va mamm itroun, ha mé ho ped,
D'ar markiz Melz n'em roit ket,
Va roit kent da Berranrrun,
Pé, mar kirit, da Zalaun,

Va roit kent da Gerthomaz,
Hén-nez en deuz ar muia gras,
Enn ti-man é teu aliez,
Hag é lezec'h d'in ober lèz.- (Hag hé lezit)

-Kerthomaz, d'in-mé léveret, (Kerdomaz)
Da Gastelgall ha c'houi zo bet;
- Da Gastelgall ez-ounn-mé bet
Mad, m'en toué, né meuz gwélet (n'em euz gwelet)

Mad, m'en toué, n´ meuz gwélet,
Némed eur goz sal vogédet, (mogedet)
Ha prénestrou hanter dorret
Ha norojou braz keuflusket. (dorojou)

Némed eur goz sal vogédet (mogedet)
Ennn hen éur groagik koz louet, (c'hwregig koz louet)
O trala foen d'hé chaboned;
Mar defé kerc'h na réfé ket.

-Gaou a lévérez Kerthomaz, (Gaou a livirit, Kerdomaz)
Ar markiz zo pinvidik braz,
Hé norojou zo arc'hant gwenn, (zorojou)
Hé Brénestrou a aour mélen;

Hounn-ez a vézo énoret
Vo gand ar markiz goulennet, (A vezo gant-ha goulennet)
- Nem bézo, va mamm, enor e-bet, (N'em bezo, mamm, enor e-bet)
Nag ivez n'hé c'houlennann ket.

-Va merc'h, ankounit an holl-zé
Tra kent ho mad ne zalc'hann-mé
Roet ar gériou, ann dra zo gret,
D'ar markiz viot dimézet-

'Nn itroun Kéroulaz a gomze, (Itron Keroulaz)
Euz ar benn-hérez evelzé,
Dré ma érez 'nn hé c'haloun, (Dre m'e doa erez er galoun)
Ha oa Kerthomaz hé minoun. (Kerdomaz he mignoun)

-Eur walenn aour hag ur sined,
Gant Kerthomaz oent d'in roet,
Ho komériz enn eur gana, (Ho c'hemeriz)
Hag ho azroinn 'nn eur w&ecute;la. (Me ho azroi enn eur oela)

Delt Kerthomaz ho kwalen aour, (Dall, Kerdomaz, da walenn aour)
Ho sîned, ho karkaniou aour, (Da sined, da garkaniou aour)
N'ounn ket lézet ho kéméret, (d'az kemeret)
Miret ho réné dleann ket. - (da zraou ne dleann ket)

IV

Kriz vije 'r galoun na welzé, (na oelze)
E Géroulaz neb a vizé,
O wélet ar benn-hérez kéaz,
O poket d'ann nor pa ié méaz. (nor pa'z ea meaz)

-Kénavo, ti braz Kéroulaz,
Biken enn hoc'h na rinn eur paz;
Ké navo, v'amézeien kéaz, (Kenavo, va amezeien,)
Kénavo bréman, da viskoaz.- (Kenavo bremann, da viken)

Paourien ar barrez a welzé (Peorien ar barrez a ouele)
Ar benn-hérez o fréalzé:
-Tavit, paourien, na wélet ket,(Tavit, poerien, na oelet ket)
Da Gastelgall deut d'am gwélet.

Mé a roi aluzen bemdeiz; (Ma a roi aluzen bemdez)
Teir gwech sizun, dré garantez,
Triwec'h palévarz a winiz, (Trieuec'h)
Ha kerc'h ivez roinn hag heiz. (A gerc'h ivez ker kouls hag heiz)

Ar markiz Melz á lavaré,
D'he c'hwreg névez pa hé c'hlévé ;
'Vit kemend-all na roec'h ket, (na refot ket)
Rag va madou na badfent ket.

- Va aotrou, heb kahout ho ré,
Mé roio aluzen bemdé;
Evit dastumi pedennou,
Goudé hor maro, d'hon énéou.- (d'hon encou)

V

Ar benn-hérez a lavaré,
Er C'hastelgall,, daou viz goudé: (E Kastelgall)
-Né gaffen ket eur c'hannader,
Da zigas d'am mamm ul lizer?- (Da zougen)

Eur pajik iaouank a gomzaz
Euz ann itroun pa hé c'hlevaz: (Ouz ann itroun)
-Skrivit lizeriou, pa gerfet,
Kannaderien a vo kavet.-

Koulskoudé eul lizer skrivaz,
Ha d'ar paj e-berr hé roaz,
Gant gourc'hémenn evit hé c'has (he gaz)
Raktal d'hé mamm da Géroulaz

Pa erruaz al lizer gant-hi,
A oa'er zal oc'h ébati
Gand lod tudjentil euz ar vro,
Ha Kerthomaz a oa éno. (Kerdomaz)

P'e doé-hi al lizer lennet,
Da Kerthomaz deuz lavaret: (Kerdomaz)
-Likit dibra kézek affo, (kezek raktal)
Da Gastelgall maz aimp fénoz.- (Ma'z aimp fenoz da Gastelgall)

'Nn itroun Kéroulaz c'houlenné (Itroun Keroulaz)
É C'hastelgall pa errué: (Kastelgall)
-Nétra né zo enn ti-ma, (nevez)
Pa é steignet 'r perzier giz-ma? (Pe' stegnet ar perzier giz-ma)

-Ar benn-hérez oa deut ama
A zo maro enn nozvez-ma.
-Mar d-é maro ar benn-hérez (Ma eo maro)
Mé zo, 'vit gwir, hé lazérez!- (Me a zo he gwir lazérez)

Meur wech é doa d'in lévéret: (d'in lavaret)
D'ar markiz Melz n'em roit ket.
Va roit kent da Gerthomaz (Gerdomaz)
Pini en deuz ar muia gras.- (Hennezh en deuz)

Kerthomaz ha'r vamm dizeuruz, (Kerdomaz)
Skoet gand eunn taol ker truezuz,
N'em westlont ho daou da Zoué (Zo en em westlet da Zoue)
Er c'hlaostr' enn-divez ho buhé (Er c'hlaostr du, evid o buhe)

L'héritière de Keroulaz

(Dialect de Léon)

L'héritiére de Kéroulaz
n'avait jamais fait autre chose
que jouer aux dés,
avec les enfants des seigneurs.

Pour cette année, elle ne l'a point fait,
car ses biens ne le lui permettaient pas;
elle est orpheline de son père;
l'agrément de ses parents serai bon à avoir.

-Aucun de mes parents paternels
ne m'a jamais voulu de bien;
ils ont toujours souhaité ma mort
pour hériter ensuite de ma fortune.-

I


-L'héritière de Kéroulaz
doit être ajourd'hui bien heureuse!
Elle porte une robe de satin blanc,
et des fleurs d'or la tête.

Ce ne sont point des souliers à lacets
que l'héritière a coutume de mettre,
mais des souliers de soie et des bas blancs,
comme il sied à une héritière de Kéroulaz.-

Ainsi parlait-on dans la salle,
quand l'héritière entra en danse;
car le marquis de Mesle était arrivé
avec sa mère et une suite nombreuse.

-Je voudrais être petit pigeon blanc,
sur le toit de Kéroulaz,
pour entendre ce qui se trame,
entre sa mère et la mienne,

Ce que je vois me fait trembrler;
ce n'est point sans dessein
qu'ils sont venus ici, de Cornouaille,
il y a dans la maison une héritière la marier

Avec son bien et son grand nom,
ce marquis-là ne me plait pas;
Kethomaz est celui que j'aime depuis longtemps
et que j'aimerai toujours.-

Kerthomaz était aussi tout soucieux,
en voyant les personnes qui venaient d'arriver à Kéroulaz,
car il aimait l'héritière,
et il disait souvent:

-Je voudrais être rossignol de nuit,
dans son jardin, sur un rosier,
quand elle viendrait cueillir des fleurs;
nous nous y verrions tous les deux.

Je voudrais être une des sarcelles de l'étang
où elle lave ses robes;
pour mouiller mes yeux dans l'eau
qui en dégoutte sur le prairie.-

II

Salaün, lui aussi,
arriva le samedi soir, selon sa coutume,
au manoir de Kéroulaz,
monté sur son petit cheval noir.

Comme il frappait à á la porte de la cour,
l'héritière lui ouvrit;
l'héritière qui sortait pour donneer
un morceau de pain à une pauvre femme.

-Petite l'héritière, dites-moi,
où est allée la compagnie?
-Conduire les chiens à l'eau,
Salaün; allez les aider.

-Ce n'est pas pour faire boire les chiens
que je suis venu à Kéroulaz,
mais bien pour vour faire la cour,
afin de vous rendre plus sage, l'héritière.-

III

L'héritière disait
à madame sa mère, ce jour-là:
-Depuis que le marquis est ici,
mon coeur est triste.

Madame ma mère, je vous en supplie,
ne me donnez pas qu marquis de Mesle,
donnez-moi plutôt à Pennanrun,
ou, si vous aimez mieux, à Salaün,

Donnez-moi plutôt à Kerthomaz,
c'est celui-là le plus aimable;
il vient souvent en ce manoir,
et vous le laissez me faire la cour.-

-Dites-moi Kerthomaz,
êtes-vous allé à Kastelgall?
-Je suis allé à Kastelgall;
mais, ma foi, je n'y ai vu rien de bien;

Je n'y ai vu
qu'une méchante salle enfumée,
et des fenètres à demi brisées,
et deux grandes portes qui chancellent.

Qu'une méchante selle enfumée,
où une vieille femme malpropre
hachait du foin pour ses chapons,
faute d'avoine à leur donner.

-Vous mentez, Kerthomaz,
le marquis est fort riche;
les portes de son château brillent comme de l'argent,
et les fenêtres comme de l'or;

Celle-là sera honorée
que le marquis demandera.
-Cela ne me fera aucun honneur, ma mère,
et aussi je ne le demande pas.

-Ma fille, changez de pensées;
je ne veux que votre bonheur;
les paroles sont données,
la chose est faite, vous épouserez la marquis.-

La dame de Kéroulaz
parlait ainsi à l'héritière,
parce que la jalousie était au fond de son coeur,
et qu'elle aimait Kerthomaz.

-Kerthomaz m'avait donné
un anneau d'or et un sceau;
je les acceptai le coeur gai,
je les rendrai en pleurant.

Tenez Kerthomaz, votre anneau d'or,
votre sceau, vos chaînes d'or;
on ne veut pas que je vous épouse;
je ne puis garder ce qui vous appartient.-

IV

Dur eût été le coeur
qui n'eû pas pleuré, à Keroulaz,
à voir la pauvre héritière
embrasser la porte en sortant.

-Adieu, grande maison de Kéroulaz,
vous ne me verrez plus;
adieu, chers voisins;
adieu, pour jamais!-

Les pauvres de la paroisse pleuraient;
l'héritière les consolait:
-Taisez-vous, pauvres gens, ne pleurez pas,
venez me voir à Kastelgall.

Je ferai l'aumône tous les jours;
et trois fois par semaine
une charité de dix-huit quartiers de froment,
et d'orge et d'avoine.-

Le marquis de Mesle dit à sa jeune épouse,
en l'entendant parler ainsi:
-Pour cela, vous ne le ferez pas,
car mes biens n'y suffiraient point!

-Sans prendre sur vos biens, messire,
je ferai l'aumône chaque jour,
afin de recueillir des prières
pour nos âmes aprè notre mort.-

V

L'héritière demandait,
deux mois après, à Kastelgall:
-Ne trouverai-je pas un messager
pour porte une lettre à ma mère?-

Une jeune page
répondit à la dame:
-Ecrivez quand vous voudrez,
on trouvera des messagers.-

Elle écrivit donc une lettre
et la remit au page,
avec ordre de la porter incontinent
à sa mère, à Keroulaz

Lorsque la lettre arriva à sa mère,
elle s'ébattait dans la salle
avec quelques gentilshommes du pays,
parmi lesquels était Kerthomaz.

Quand elle eut lu la lettre,
elle dit à Kerthomaz:
-Faites seller promptement les chevaux,
que nous nous rendions cette nuit à Kastelgall.-

En arrivant à Kastelgall,
madame de Kéroulaz dit:
-N'y a-t-il rien de nouveau ici,
que la porte cochère est ainsi tendue?

-L'héritière qui était venue ici
est morte cette nuit.
-Si l'héritière est morte, c'est moi,
c'est moi qui l'ai tuée!

Elle m'avait dit souvent:
Ne me donnez pas au marquis de Mesle;
donnez-moi plutôt à Kerthomaz,
qui est le plus aimable.-

Kerthomaz et la malheureuse mère,
frappés d'un coup si cruel,
se consacrèrent tous les deux
à Diéu dans un cloitre pour le reste leur vie.